Jak pracować z klasą jako grupą

Tekst powstał w oparciu o fragmenty publikacji E. Maksymowska , Z.Sobolewska, M.Werwicka „Wychowywać ucząc” wyd. CODN w przygotowaniu.

Klasą jako małą grupą społeczną. Należy to uwzględniać i respektować prowadząc pracę wychowawczą i dydaktyczną. Nie branie pod uwagę przez nauczyciela dynamicznych procesów grupowych zachodzących w klasie może prowadzić do klęski wychowawczej i znacznie utrudniać prowadzenie lekcji.
Diagnozowanie procesów grupowych zachodzących w klasie może dotyczyć następujących zagadnień:
· stopnia integracji uczniów z grupą,
· przebiegu komunikacji wewnątrz grupy,
· strukturalizacji grupy,
· kultury grupy.
Integracja klasy, stopień identyfikacji uczniów z grupą

Oceniając poziom integracji, należy zwrócić uwagę na:· płynność i szybkość przepływu informacji między dziećmi,
· dostępność informacji dla wszystkich członków grupy,
· dzielenie się dobrami, np. wzajemna pomoc, udostępnianie materiałów, zeszytów,
· podejmowanie zadań przez klasę jako grupę i wywiązywanie się z nich,
· rozwiązywanie problemów na zasadzie konsensusu,
· strzeżenie tajemnic grupy,
· skłonność do kontaktowania się poza szkołą (czy obejmuje to wszystkich uczniów w klasie, kto jest poza grupą itp.),
· obronę interesów klasy jako grupy,
· charakter stawianych celów,
· hermetyczność bądź otwartość klasy jako grupy.

Uwaga: warto zanalizować, jakie są wartości i cele, wokół których integruje się grupa. Może to być dążenie do realizacji konstruktywnych celów, konsolidacja o charakterze obrony przed zagrożeniem integralności grupy (np. w sytuacji szukania przez nauczyciela prowodyra wagarów), konsolidacja w poczuciu krzywdy (niesprawiedliwy czy zbyt represyjny nauczyciel). Istnieją też grupy zintegrowane wokół celu jakim jest zwalczanie innej grupy, lub poszczególnych uczniów z jakichś względów nie pasujących do grupy, np. wyznających inne wartości, prezentujących inne zachowania, nie przestrzegających norm danej grupy itp. W obrębie klasy mogą istnieć podgrupy zintegrowane wokół różnych celów i wartości.
Mówiąc o integracji klasy, warto również zwrócić uwagę na stopień hermetyczności grup. Istnieją grupy atrakcyjne dla innych uczniów, ale zamknięte i nie dopuszczające osób z zewnątrz. „Elitarność“ tych grup z punktu widzenia integracji klasy jest niekorzystna, może być spostrzegana jako forma odrzucenia, w skrajnych przypadkach jako przemoc. Hermetyczność grupy o małej atrakcyjności może być świadectwem konsolidacji jej członków wokół celu, jakim jest obrona przed odrzuceniem.

Komunikacja wewnątrz klasy

Charakteryzując komunikację wewnątrz grupy, należy zwrócić uwagę na:

· łatwość i szybkość przebiegu informacji wewnątrz grupy;
· dostępność informacji dla poszczególnych uczniów;
· osoby będące przekaźnikiem informacji ważnych dla grupy; osoby wyrażające opinie, z którymi liczą się inni;
· osoby rozprowadzające informacje;
· poziom otwartości w komunikowaniu się, tzn. czego dotyczy informacja (fakty czy również emocje);
· jakiego typu informacje nie są udostępniane innym, jak dalece członkowie grupy są gotowi mówić o swoich trudnościach (jest to bezpośrednio związane z poczuciem bezpieczeństwa i poziomem wzajemnego zaufania);
· zabarwienie emocjonalne i charakter przekazywanych sobie komunikatów – przeważają komunikaty przyjacielskie (dające wsparcie) czy wrogie (obrażające, wyśmiewające, krytykujące);
· kierunek przepływu ważnych informacji (tzn. komunikacja między wszystkimi uczniami) – do „gwiazd socjometrycznych“, do nauczyciela (charakterystyczne głównie dla młodszych dzieci), z wykluczeniem niektórych dzieci oraz inne;
· komunikację między podgrupami (jej brak świadczy o istniejącym konflikcie, rywalizacji, a przynajmniej o odmiennych celach i wartościach wyznawanych przez członków niekontaktujących się ze sobą zespołów uczniowskich);
· zachowania uczniów pozostających na uboczu. Sposoby radzenia sobie z tą, z istoty traumatyczną sytuacją uczniów izolowanych i odrzuconych. (Mogą podejmować rolę „maskotki“, chcąc zjednać sobie przychylność osób o najwyższym statusie. Mogą wycofywać się z kontaktu, twierdząc, że im nie zależy, deprecjonować wartość grupy. Mogą szukać satysfakcjonujących kontaktów z rówieśnikami poza klasą, wchodząc do grupy o odmiennych normach (często negatywnych), izolować się, koncentrując się na kontaktach z dorosłymi lub na zadaniach, np. nauka, komputer itp.

Strukturalizacja klasy jako grupy

Charakteryzując strukturę klasy, należy zwrócić uwagę na to, że:

· w każdej grupie społecznej, a więc i w klasie szkolnej wytwarza się pewna hierarchia statusu (ze względu na określone cechy, właściwości czy wartości wyznawane przez jej członków);

· każdy uczeń w klasie zajmuje pewną pozycję ze względu na sympatię, jaką darzą go inni uczniowie, także zaufanie, popularność, zdolności przewodzenia grupie. Pozycje biegunowe to tzw. gwiazda klasowe i osoby izolowane lub odrzucone;

· w każdej grupie można wyodrębnić osoby pełniące różne funkcje z punktu widzenia zaspokojenia potrzeb grupy. Nazywamy je rolami;

· przy realizacji zadań w grupie najczęściej ujawniają się osoby pełniące role:
– pomysłodawcy kształtującego wizje i cele,
– porządkującego i rozwijającego pomysły innych,
– ponaglającego, przypominającego o terminach i priorytetach,
– szukającego nowych informacji na zewnątrz grupy,
– organizatora praktycznej działalności członków grupy prowadzącej do realizacji celów,
-oceniającego pojawiające się pomysły i sugestie, dzięki czemu grupa może podejmować optymalne decyzje;
· można też wyodrębnić role związane z kontaktami między ludźmi. Mogą to być np. role:
– motywującego członków grupy,
– łagodzącego napięcia, mediującego w sytuacjach różnicy zdań, zapobiegającego ewentualnym konfliktom,
– dbającego o komunikację i dobry przepływ informacji wewnątrz grupy,
– aktywującego biernych do działania,
– dbającego o przestrzeganie reguł w kontaktach interpersonalnych przy realizacji celów grupowych,
– wspierającego w sytuacjach trudnych,
– dbającego o wizerunek grupy, dobre kontakty na zewnątrz (rodzaj „rzecznika prasowego“);

W strukturze grupy można wyodrębnić pojawiające się destrukcyjne role grupowe. Nie służą one oczywiście dzieciom je realizującym i są prawdopodobną przyczyną ich niskiego statusu bądź izolacji. Mogą zaburzać funkcjonowanie grupy, powodować jej dezintegrację. Mogą zmieniać wartości realizowane przez grupę, przy założeniu, że grupa podda się osobie narzucającej własne cele i wartości.

Zajmując się strukturą grupy, warto pamiętać, że ta sama osoba w różnych grupach społecznych będzie miała tendencję do zajmowania podobnej pozycji z punktu widzenia statusu i popularności oraz pełnionej roli. Zwykle nie jest więc celowe przenoszenie dziecka z grupy do grupy (np. do klasy równoległej) po to, aby zwiększyć jego popularność czy zmienić pełnioną przez dziecko niekorzystną dla niego rolę w grupie rówieśniczej.

Z wiekiem zmieniają się kryteria wyznaczające popularność i pozycję w grupie. Powoduje to przesuwanie się dzieci na drabinie hierarchii statusu. Część dzieci popularnych traci atrakcyjność (może być to dla nich bolesne), inne zaś ją zyskują, prezentując zachowania i wartości bardziej odpowiadające zmieniającym się oczekiwaniom grupy.

Kultura grupy

Opisując kulturę grupy, należy zwrócić uwagę między innymi na następujące sprawy:

· przekonania i wartości. Dotyczyć one mogą spraw związanych z nauką (np. należy bądź nie należy starać się o dobre stopnie, pozwalać ściągać, odrabiać lekcje, zgłaszać się do odpowiedzi, chodzić na wagary, pomagać słabszym itp.) oraz spraw związanych z kontaktami interpersonalnymi;

· rytuały. Mogą być związane na przykład z przyjmowaniem nowych członków do grupy, obchodzeniem urodzin (np. tzw. osiemnastki);

· charakter typowych relacji między członkami grupy, np. wspieranie – przemoc, rywalizacja – życzliwość i inne;

· obowiązująca moda. Dotyczyć ona może sposobu ubierania się, spędzania czasu, udziału w określonych imprezach, unikania pewnych rzeczy, słuchania określonego rodzaju muzyki itp. Warto zwrócić uwagę na presję jej przestrzeganie oraz to, co dzieje się z dziećmi, które nie posiadają modnych atrybutów. Generalnie przestrzeganie mody jest sposobem na identyfikowanie wewnątrzgrupowe, ale może stawać się też wyznacznikiem prestiżu i statusu;

· wzorce komunikowania się. Chodzi tu o zarówno o typowe dla danego środowiska słownictwo, jak akceptowane gesty czy sposób poruszania się. Do wzorów komunikowania się należy też kierunek przekazywania informacji (np. nie należy przekazywać informacji nauczycielowi lub pewnym uczniom);

· sposoby podejmowania decyzji. Istnieją grupy dążące do podejmowania decyzji na drodze konsensusu. Różna też może być rola przywódców – ich zdanie może być traktowane jako jedynie słuszne lub ważne, ale podlegające osądowi grupy;

· sposoby rozwiązywania konfliktów. W niektórych grupach dochodzi do otwierania i rozwiązywania sytuacji trudnych, w których pojawia się konflikt. Są też grupy, gdzie konflikty rozwijają się, czasem mają charakter podskórny, prowadzona jest walka podjazdowa, dobrze funkcjonuje plotka, wzajemne oskarżanie się, agresja. Nie wytwarzają się mechanizmy powodujące rozładowywanie napięć.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Artykuły dla oświaty. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.