Nauczyciel autorytetem ?

Tekst powstał w oparciu o fragmenty publikacji E. Maksymowska , Z.Sobolewska, M.Werwicka „Wychowywać ucząc” wyd. CODN w przygotowaniu.

Już pierwsze kontakty społeczne we wczesnym dzieciństwie są podstawą kształtowania się w oczach dziecka autorytetu osoby dorosłej. Ze względu na wysoką zależność od rodziców w sposób naturalny i nieświadomy dziecko podporządkowuje się ich sile i „wszechmocy” , przyjmuje ich wartości.

W miarę rozwoju kontaktów społecznych i zwiększającej się samodzielności dziecka autorytet dorosłych podlega różnicowaniu i większemu uświadomieniu.
Ten szczególny typ związku między ludźmi, jakim jest autorytet, ma charakter dynamiczny, zmieniający się w czasie. Zmieniają się kryteria ocen i wartościowania dotyczące autorytetu.
a) Młodszy wiek szkolny
W tej fazie rozwoju dziecka nauczyciel może budować swój autorytet opierając się na emocjach. Dziecko przejawia uogólnioną, mało krytyczną akceptację całej sytuacji szkolnej, a przede wszystkim osoby nauczyciela. Respektuje jego zakazy, nakazy, wykonuje polecenia, ażeby zyskać jego sympatię. Podstawą kontaktów jest silny związek emocjonalny z nauczycielem oraz spostrzeganie go jako stabilizatora nowej sytuacji jaką jest pobyt w szkole.
Z badań (R. Więckowski, „Życie Szkoły” 10/82) wynika, że najmłodsi uczniowie cenią emocjonalne cechy nauczyciela. Nauczyciel przede wszystkim musi być dobry, uprzejmy, miły, umiejący przebaczać, serdeczny, lubiący dzieci.
b) Średni wiek szkolny
W tej fazie rozwoju podstawą uznawania autorytetu dorosłych jest wartościowanie ich zachowań, a głównie relacji z dziećmi.
W związku z dynamicznym rozwojem poznawczym i wzrostem krytycyzmu uczniowie coraz częściej porównują, wartościują, analizują przyczyny i skutki, wyciągają wnioski oraz kwestionują postępowanie dorosłych – w tym nauczycieli. Dzieci zaczynają sprzeciwiać się poleceniom dorosłych, wypowiadać się o nich krytycznie. Nie jest możliwe narzucanie i utrzymanie autorytetu przy pomocy represji lub nadmiernego spoufalania się. Autorytet przestaje być oczywistym atrybutem stanowiska.
Dzieci cenią sobie w nauczycielu: respektowanie ich dojrzałości, nie wywyższanie się, przyjacielskie traktowanie.
Badania (R. Więckowski, jw.) pokazują, że młodzież ceni sobie pewien dystans nauczycieli wobec uczniów wynikający z pełnionej funkcji oraz przewagi wieku i doświadczeń.
Błędem jest zakładanie, że autorytet raz zbudowany przez nauczyciela nie może ulec zmianie.

c) Starszy wiek szkolny
W tej fazie rozwoju dziecka nauczyciel może budować swój autorytet oparty na wiedzy merytorycznej, umiejętnościach dydaktycznych (profesjonalizm), interpersonalnych, a także etyce ogólnej.
W tym okresie pojawia się rozwojowy kryzys autorytetów, zwłaszcza jeśli idzie o rodziców i nauczycieli. Młodzież pragnie, w swym dążeniu do samodzielności, uwolnić się od supremacji autorytetu nauczyciela. Wiązać to należy ze wzrastającą dojrzałością intelektualną, rozwojem i wyraźnym ukierunkowaniem zainteresowań, coraz bogatszym doświadczeniem osobistym, korzystaniem z pozaszkolnej edukacji.
Na przykład badań wynika J. Stefanowicza, (Psychologia wzajemnych kontaktów, WSiP 1976), że w tej fazie rozwojowej bardzo łatwo tracą autorytet nauczyciele, którzy:
· źle lub w ogóle nie wyjaśniają nowego materiału,
· nie wzbudzają zainteresowania uczniów,
· prowadzą nudne lekcje,
· niesprawiedliwie oceniają,
· nie potrafią utrzymać dyscypliny.

W tej fazie rozwoju podstawą uznawania autorytetu dorosłych jest wartościowanie ich zachowań, a głównie relacji z dziećmi.W związku z dynamicznym rozwojem poznawczym i wzrostem krytycyzmu uczniowie coraz częściej porównują, wartościują, analizują przyczyny i skutki, wyciągają wnioski oraz kwestionują postępowanie dorosłych – w tym nauczycieli. Dzieci zaczynają sprzeciwiać się poleceniom dorosłych, wypowiadać się o nich krytycznie. Nie jest możliwe narzucanie i utrzymanie autorytetu przy pomocy represji lub nadmiernego spoufalania się. Autorytet przestaje być oczywistym atrybutem stanowiska.Dzieci cenią sobie w nauczycielu: respektowanie ich dojrzałości, nie wywyższanie się, przyjacielskie traktowanie.Badania (R. Więckowski, jw.) pokazują, że młodzież ceni sobie pewien dystans nauczycieli wobec uczniów wynikający z pełnionej funkcji oraz przewagi wieku i doświadczeń. Błędem jest zakładanie, że autorytet raz zbudowany przez nauczyciela nie może ulec zmianie. W tej fazie rozwoju dziecka nauczyciel może budować swój autorytet oparty na wiedzy merytorycznej, umiejętnościach dydaktycznych (profesjonalizm), interpersonalnych, a także etyce ogólnej.W tym okresie pojawia się rozwojowy kryzys autorytetów, zwłaszcza jeśli idzie o rodziców i nauczycieli. Młodzież pragnie, w swym dążeniu do samodzielności, uwolnić się od supremacji autorytetu nauczyciela. Wiązać to należy ze wzrastającą dojrzałością intelektualną, rozwojem i wyraźnym ukierunkowaniem zainteresowań, coraz bogatszym doświadczeniem osobistym, korzystaniem z pozaszkolnej edukacji.Na przykład badań wynika J. Stefanowicza, (,WSiP 1976), że w tej fazie rozwojowej bardzo łatwo tracą autorytet nauczyciele, którzy:· źle lub w ogóle nie wyjaśniają nowego materiału,· nie wzbudzają zainteresowania uczniów,· prowadzą nudne lekcje,· niesprawiedliwie oceniają,· nie potrafią utrzymać dyscypliny.
Podsumowując:

· Relacja między ludźmi opierająca się na autorytecie jest procesem ciągłych zmian. Zmienne rozwojowo i sytuacyjnie są kryteria będące podstawą uznania autorytetu.
· Ten sam nauczyciel może być autorytetem dla dzieci z określonej grupy wiekowej i w określonej sytuacji oraz nie być nim dla dzieci z innej grupy wiekowej i w innych sytuacjach.
· Trudno być autorytetem uniwersalnym, a więc w każdej sytuacji i dla każdego. Dążenie do tego może prowadzić do porażki.
· Mocne strony każdego nauczyciela (kompetencje, ciepło, sprawność fizyczna, wygląd) mogą być naturalną podstawą budowania autorytetu dla określonej grupy dzieci.
· Można stawać się autorytetem dla określonych grup dzieci, kształcąc w sposób świadomy pewne osobiste kompetencje profesjonalne i interpersonalne.

Istnieją jednak czynniki budujące (choć z różną siłą) autorytet na każdym poziomie wieku dzieci. Możemy je określić jako warunki konieczne, choć nie wystarczające do tego, ażeby być spostrzeganym przez dzieci jako autorytet. Są to:
· spójność wewnętrzna osoby (jedność wartości i zachowań, w tym werbalnych i niewerbalnych),
· bezwzględne szanowanie godności ucznia,
· kompetencja profesjonalna,
· dobry kontakt emocjonalny,
· dostosowanie własnych zachowań i oczekiwań do poziomu dojrzałości dziecka (nie oczekiwać więcej, niż to wynika z poziomu dojrzałości ucznia, ale i nie traktować go poniżej jego możliwości).

(J. Stefanowicz Psychologia wzajemnych kontaktów, WSiP 1976),
(R. Więckowski, „Życie Szkoły” 10/82

Ten wpis został opublikowany w kategorii Artykuły dla oświaty. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.